1. Bệnh sởi là gì và lây lan như thế nào?

Bệnh sởi là bệnh nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính do virus sởi (thuộc họ Paramyxoviridae) gây ra. Bệnh thường bùng phát mạnh vào mùa Đông – Xuân nhưng hiện nay có thể xuất hiện rải rác quanh năm.

Bệnh sởi ở trẻ em đặc trưng bởi biểu hiệu lâm sàng phát ban đỏ dày đặc toàn thân

Cơ chế lây truyền của sởi được xếp vào hàng "siêu lây nhiễm":

• Lây qua đường hô hấp: Virus sởi cư trú trong chất nhầy mũi họng của người bệnh. Khi trẻ bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện, virus sẽ bắn ra ngoài không khí dưới dạng các hạt nước nhỏ li ti. Trẻ lành hít phải các hạt này sẽ bị nhiễm bệnh.

• Lây qua tiếp xúc bề mặt: Virus sởi có thể tồn tại trong không khí và trên các bề mặt đồ chơi, tay nắm cửa... tới 2 giờ đồng hồ. Trẻ chạm tay vào bề mặt nhiễm virus rồi đưa lên mắt, mũi, miệng đều có nguy cơ mắc bệnh.

Tại sao trẻ em là đối tượng dễ mắc nhất? Hệ miễn dịch của trẻ nhỏ chưa hoàn thiện. Đặc biệt, "khoảng trống miễn dịch" thường xuất hiện ở trẻ từ 6-9 tháng tuổi (khi kháng thể từ mẹ truyền sang đã hết nhưng trẻ chưa đến tuổi tiêm phòng) và những trẻ chưa được tiêm vắc-xin đầy đủ.

2. Hành trình của bệnh: 4 giai đoạn triệu chứng điển hình

Bệnh sởi diễn biến qua 4 giai đoạn rất rõ ràng. Việc nắm bắt từng giai đoạn giúp cha mẹ phân biệt sởi với các bệnh sốt phát ban khác (như sốt xuất huyết hay Rubella).

Giai đoạn 1: Ủ bệnh (Im lặng)

• Kéo dài từ 8-12 ngày sau khi tiếp xúc với nguồn lây.

• Trong giai đoạn này, trẻ hoàn toàn bình thường, không có bất kỳ triệu chứng nào nhưng virus đang âm thầm nhân lên trong cơ thể.

Giai đoạn 2: Khởi phát (Viêm long) Kéo dài 2-4 ngày với các triệu chứng rất giống cảm cúm nặng, được gọi là "Hội chứng 3C" (Cough - Ho, Coryza - Sổ mũi, Conjunctivitis - Viêm kết mạc):

• Sốt cao: Trẻ sốt 38,5 - 40 độ C, uống thuốc hạ sốt khó hạ.

• Viêm long đường hô hấp: Ho khan, hắt hơi, sổ mũi liên tục, khản tiếng.

• Mắt đỏ (Viêm kết mạc): Mắt trẻ sưng nề, đỏ hoe, chảy nước mắt, sợ ánh sáng và có nhiều gỉ mắt. Mắt trẻ nhìn lờ đờ, mệt mỏi.

• Hạt Koplik: Đây là dấu hiệu "vàng" để chẩn đoán sởi. Cha mẹ vạch niêm mạc má bên trong miệng trẻ (vùng tương ứng răng hàm) sẽ thấy các hạt nhỏ màu trắng ngà, xung quanh có viền đỏ. Các hạt này chỉ xuất hiện trong 12-24 giờ rồi biến mất trước khi ban mọc.

Giai đoạn 3: Toàn phát (Mọc ban) Sau cơn sốt cao 3-4 ngày, ban sởi bắt đầu xuất hiện. Đặc điểm nhận dạng ban sởi là mọc theo trình tự từ trên xuống dưới:

• Ngày 1: Ban mọc ở sau tai, lan ra mặt, cổ.

• Ngày 2: Lan xuống ngực, lưng và cánh tay.

• Ngày 3: Lan xuống bụng, mông, đùi và chân (kín toàn thân).

• Tính chất ban: Là ban dạng sẩn (gồ lên mặt da), màu đỏ tía, sờ vào thấy mịn như nhung. Khi các nốt ban mọc kín toàn thân thì nhiệt độ cơ thể trẻ thường giảm dần và cắt sốt.

Giai đoạn 4: Lui bệnh (Bay ban)

• Ban sởi bay theo đúng trình tự nó mọc (từ mặt xuống chân).

• Khi ban bay sẽ để lại các vết thâm trên da gọi là dấu hiệu "vằn da hổ".

• Da trẻ có thể bong tróc vảy phấn trắng nhỏ, trẻ hết sốt và bắt đầu ăn ngon trở lại.

3. Biến chứng khôn lường của bệnh sởi

Sởi nguy hiểm không phải ở những nốt ban, mà ở khả năng gây suy giảm miễn dịch mạnh mẽ, tạo điều kiện cho các vi khuẩn khác tấn công gây bội nhiễm.

Các biến chứng thường gặp bao gồm:

• Viêm phổi: Là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở trẻ mắc sởi (chiếm 60% ca tử vong). Biểu hiện là trẻ sốt cao trở lại sau khi đã bay ban, khó thở, thở nhanh, tím tái.

• Viêm tai giữa cấp: Xảy ra ở 1/10 trẻ mắc sởi, có thể gây thủng màng nhĩ và giảm thính lực nếu không điều trị kịp thời.

• Biến chứng thần kinh: Viêm não, viêm màng não là biến chứng nặng nề nhất, có thể để lại di chứng bại não, động kinh hoặc tử vong.

• Biến chứng tiêu hóa: Tiêu chảy nặng gây mất nước, viêm loét hoại tử niêm mạc miệng (cam tẩu mã) làm trẻ không ăn được, dẫn đến suy dinh dưỡng cấp tính.

• Mù lòa: Do loét giác mạc (thường gặp ở trẻ thiếu Vitamin A).

4. Cách điều trị và chăm sóc trẻ bị sởi tại nhà

Hiện nay, chưa có thuốc đặc trị tiêu diệt virus sởi. Việc điều trị chủ yếu là khắc phục triệu chứng, nâng cao thể trạng và phòng ngừa biến chứng.

Nguyên tắc "3 CHỐNG - 3 BÙ":

• Chống nhiễm trùng và lây lan:

• Cách ly: Trẻ cần được cách ly trong phòng riêng thoáng khí, tránh gió lùa ít nhất 7 ngày kể từ khi mọc ban để tránh lây cho người khác.

• Vệ sinh: Tuyệt đối không kiêng tắm, kiêng nước theo quan niệm dân gian sai lầm. Kiêng tắm làm da bẩn, gây ngứa và dễ nhiễm trùng da. Cần tắm nhanh cho trẻ bằng nước ấm trong phòng kín gió, lau khô người ngay sau khi tắm.

• Vệ sinh mắt, mũi, miệng: Dùng nước muối sinh lý 0,9% nhỏ mắt, mũi và súc miệng cho trẻ nhiều lần trong ngày. Dùng khăn mềm sạch lau gỉ mắt.

• Chống sốt cao:

• Chườm ấm khi trẻ sốt nhẹ.

• Dùng thuốc hạ sốt Paracetamol khi sốt trên 38,5 độ C theo chỉ định (10-15mg/kg/lần). Không dùng Aspirin cho trẻ em.

• Bổ sung Vitamin A liều cao (Quan trọng nhất): Theo khuyến cáo của WHO và Bộ Y tế, mọi trẻ mắc sởi cần được bổ sung Vitamin A ngay lập tức. Vitamin A giúp bảo vệ niêm mạc mắt, ruột và giảm 50% nguy cơ tử vong do sởi.

Bổ sung vitamin A là một phần trong chăm sóc toàn diện cho trẻ bị sởi

• Trẻ 6-12 tháng: Uống 100.000 đơn vị.

• Trẻ trên 12 tháng: Uống 200.000 đơn vị. (Lưu ý: Liều lượng cụ thể cần tuân theo chỉ định của bác sĩ).

• Bù nước và dinh dưỡng:

• Cho trẻ uống nhiều nước Oresol, nước ép trái cây để bù nước do sốt và tiêu chảy.

• Ăn thức ăn lỏng, mềm, nguội (cháo, súp, sữa) vì miệng trẻ có thể bị đau. Chia nhỏ bữa ăn thành 6-8 bữa/ngày. Không nên kiêng khem quá mức dẫn đến suy kiệt.

5. Phòng bệnh sởi: Vắc-xin là "lá chắn thép" duy nhất

Không có phương pháp nào phòng bệnh hiệu quả bằng tiêm chủng vắc-xin. Tại Việt Nam, vắc-xin sởi nằm trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng quốc gia (miễn phí).

Lịch tiêm chủng được khuyến cáo:

• Mũi 1: Tiêm khi trẻ tròn 9 tháng tuổi (Vắc-xin sởi đơn). Nếu bỏ qua mũi này, trẻ có nguy cơ mắc sởi rất cao trong giai đoạn 9-18 tháng.

• Mũi 2: Tiêm khi trẻ 18 tháng tuổi (Thường dùng vắc-xin phối hợp Sởi - Rubella hoặc Sởi - Quai bị - Rubella). Mũi nhắc lại này cực kỳ quan trọng để tạo miễn dịch bền vững suốt đời.

Ngoài ra, cha mẹ cần giữ vệ sinh thân thể cho trẻ, rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, đeo khẩu trang khi đến nơi đông người và tránh tiếp xúc với người nghi ngờ mắc bệnh.

Bệnh sởi tuy là "bệnh cũ" nhưng chưa bao giờ hết nguy hiểm. Sự chủ quan hoặc thiếu kiến thức của cha mẹ có thể khiến trẻ phải trả giá bằng sức khỏe và tính mạng. Hãy đưa trẻ đi tiêm phòng đầy đủ và đúng lịch. Khi trẻ không may mắc bệnh, hãy bình tĩnh chăm sóc, không tin vào các mẹo dân gian chưa kiểm chứng (như trùm kín, kiêng tắm) và đưa trẻ đến bệnh viện ngay khi có các dấu hiệu chuyển nặng như khó thở, lơ mơ hoặc sốt cao không hạ. Chăm sóc đúng cách chính là liều thuốc tốt nhất giúp con vượt qua "cơn bão" sởi an toàn.

THÔNG TIN LIÊN HỆ:

• Fanpage của Dr Thắng

1. Thạc sĩ Vũ Công Thắng:

https://www.facebook.com/dr.thang.vn?locale=vi_VN

2. Ths. Vũ Công Thắng: 

https://www.facebook.com/bsthang.vucong?locale=vi_VN

3. THS. Vũ Công Thắng: 

https://www.facebook.com/profile.php?id=61555877620663&locale=vi_VN

• Zalo: 033 809 8222 (không gọi điện vì bác sĩ bận khám sẽ không nghe được)

• Địa chỉ phòng khám: Phòng khám Đa khoa đại học Phenikaa, địa chỉ tại 167 Phố Hoàng Ngân, Phường Yên Hòa, Hà Nội.

• Thời gian làm việc: Sáng 7h30-11h và chiều 14h-16h30 tất cả các ngày trong tuần. Do lịch làm việc của Bác sĩ Thắng không cố định nên nhà mình vui lòng liên hệ trước 1 ngày để có được lịch cụ thể.

• Liên hệ đặt lịch khám: 024 2222 6699