Sốt siêu vi ở trẻ em: Vì sao uống kháng sinh không khỏi và khi nào cần nhập viện?

1. Sốt siêu vi là gì? Kẻ thù "vô hình" nhưng đông đảo

"Sốt siêu vi" là thuật ngữ chung dùng để chỉ tình trạng sốt do các loại virus (siêu vi trùng) gây ra. Khác với vi khuẩn, virus là những sinh vật cực nhỏ, nhỏ hơn vi khuẩn gấp nhiều lần và không thể tự sống sót độc lập. Chúng bắt buộc phải xâm nhập vào bên trong tế bào của vật chủ (cơ thể người) để sống ký sinh và nhân lên.

Trẻ sốt cao sốt siêu vi

Có hàng trăm loại virus khác nhau có thể tấn công trẻ em, nhưng phổ biến nhất là:

Virus cúm (Influenza): Gây cảm cúm với triệu chứng đau nhức cơ thể.
Adenovirus: Thường gây viêm họng, viêm kết mạc (đau mắt đỏ).
Rhinovirus: Thủ phạm chính gây cảm lạnh thông thường.
Virus hợp bào hô hấp (RSV): Gây viêm tiểu phế quản.
Enterovirus: Gây các bệnh về đường tiêu hóa hoặc tay chân miệng.

Đặc điểm chung của sốt siêu vi là thường diễn biến thành dịch, lây lan rất nhanh qua đường hô hấp hoặc tiêu hóa. Bệnh thường kéo dài từ 3-7 ngày, sau đó nếu không có biến chứng, hệ miễn dịch của trẻ sẽ tự tạo ra kháng thể để tiêu diệt virus và hồi phục.

2. Tại sao uống kháng sinh không có tác dụng với sốt siêu vi?

Đây là kiến thức y khoa quan trọng nhất mà mọi cha mẹ cần khắc cốt ghi tâm: Kháng sinh (Antibiotics) chỉ tiêu diệt được Vi khuẩn (Bacteria), hoàn toàn vô tác dụng với Virus.

Để dễ hình dung, hãy tưởng tượng:

Vi khuẩn giống như những ngôi nhà độc lập có tường bao quanh. Kháng sinh hoạt động bằng cách phá hủy bức tường đó hoặc ngăn chặn vi khuẩn xây tường, khiến chúng bị tiêu diệt.
Virus lại giống như những kẻ trộm ẩn nấp bên trong ngôi nhà của chính chúng ta (tế bào người). Kháng sinh không thể tìm thấy virus vì chúng trốn quá kỹ, và kháng sinh cũng không có cơ chế để tấn công cấu trúc của virus.

Việc cho trẻ uống kháng sinh khi đang bị sốt siêu vi không những không giúp trẻ hạ sốt hay nhanh khỏi bệnh mà còn gây ra "lợi bất cập hại":

Trẻ mệt mỏi hơn: Tác dụng phụ của kháng sinh làm trẻ mệt, đắng miệng, chán ăn.
Rối loạn tiêu hóa: Kháng sinh tiêu diệt cả vi khuẩn có hại lẫn vi khuẩn có lợi trong đường ruột, gây tiêu chảy, làm trẻ càng thêm mất nước và kiệt sức.
Kháng thuốc (Nhờn thuốc): Lạm dụng kháng sinh tạo điều kiện cho các vi khuẩn trong cơ thể quen với thuốc, dẫn đến tình trạng kháng kháng sinh về sau – một hiểm họa toàn cầu.

3. Phân biệt Sốt siêu vi và Sốt nhiễm khuẩn

Làm sao cha mẹ biết con đang sốt do virus hay vi khuẩn để quyết định có dùng kháng sinh hay không? Dù cần xét nghiệm máu để chắc chắn 100%, nhưng cha mẹ có thể dựa vào các dấu hiệu lâm sàng sau để phán đoán:

Dấu hiệu Sốt siêu vi (Thường lành tính hơn):

Trạng thái tinh thần: Đây là điểm mấu chốt. Trẻ có thể sốt rất cao (39-40 độ), nhưng khi uống thuốc hạ sốt và nhiệt độ giảm xuống, trẻ tỉnh táo, linh hoạt, chơi đùa bình thường, mắt sáng, không lừ đừ.
Triệu chứng đi kèm: Chảy nước mũi trong, hắt hơi, ho khan, có thể phát ban đỏ sau khi hết sốt, tiêu chảy nhẹ.
Diễn biến: Sốt cao trong 3 ngày đầu, sau đó giảm dần và các triệu chứng thuyên giảm rõ rệt.

Dấu hiệu Sốt nhiễm khuẩn (Cần dùng kháng sinh):

Trạng thái tinh thần: Trẻ có vẻ mặt "nhiễm trùng" hốc hác, môi khô, lưỡi bẩn (có mảng trắng/vàng), hơi thở hôi. Ngay cả khi đã hạ sốt, trẻ vẫn mệt mỏi, nằm bẹp, li bì, quấy khóc, không chịu chơi.
Triệu chứng khu trú: Đau tai (viêm tai giữa), đau họng dữ dội có mủ trắng (viêm amidan mủ), tiểu buốt/tiểu đục (viêm đường tiết niệu), ho đờm xanh vàng đặc quánh.
Diễn biến: Sốt dai dẳng, tình trạng ngày càng nặng lên nếu không có thuốc điều trị đặc hiệu.

4. Nguyên tắc "3 Bù - 1 Hạ" khi chăm sóc trẻ sốt siêu vi tại nhà

Vì không có thuốc đặc trị để diệt virus (trừ một số loại như cúm A có Tamiflu), việc điều trị sốt siêu vi chủ yếu là điều trị triệu chứng và hỗ trợ hệ miễn dịch của trẻ tự chiến đấu.

Hạ sốt đúng cách:

Chỉ dùng thuốc hạ sốt (Paracetamol) khi trẻ sốt trên 38.5 độ C. Liều dùng 10-15mg/kg cân nặng, cách nhau 4-6 tiếng.
Nếu trẻ sốt dưới 38.5 độ C nhưng vẫn chơi ngoan, chỉ cần chườm ấm (nước ấm thấp hơn nhiệt độ cơ thể 2 độ) vào vùng nách, bẹn và mặc quần áo thoáng mát. Tuyệt đối không chườm lạnh hoặc bôi dầu gió.

Bù nước và điện giải (Quan trọng nhất): Sốt cao làm trẻ mất nước rất nhanh. Mất nước là nguyên nhân chính khiến trẻ mệt lả và co giật.

Cho trẻ uống Oresol (pha đúng tỷ lệ hướng dẫn), nước dừa, nước cam, nước cháo muối.
Với trẻ còn bú, tăng cường cữ bú mẹ. Sữa mẹ chứa kháng thể giúp diệt virus rất tốt.

Bù dinh dưỡng: Trẻ ốm thường chán ăn. Mẹ nên nấu thức ăn dạng lỏng, dễ tiêu (cháo, súp, miến) và chia nhỏ thành nhiều bữa trong ngày. Đừng ép trẻ ăn quá no dẫn đến nôn trớ.
Bù vitamin: Tăng cường vitamin C và Kẽm từ hoa quả hoặc thực phẩm chức năng để nâng cao sức đề kháng.

5. Dấu hiệu cần đưa trẻ nhập viện ngay lập tức

Đa phần sốt siêu vi sẽ tự khỏi sau 5-7 ngày. Tuy nhiên, một số loại virus nguy hiểm (như sốt xuất huyết, viêm não Nhật Bản, tay chân miệng...) có thể gây biến chứng tử vong nhanh chóng.

Trẻ sốt siêu vi cần được điều trị đúng cách và kịp thời

Cha mẹ cần đưa trẻ đi cấp cứu ngay không được chần chừ nếu thấy các dấu hiệu sau:

Về độ tuổi: Trẻ sơ sinh dưới 3 tháng tuổi bị sốt (bất kể nhiệt độ nào) cần đi khám ngay vì hệ miễn dịch quá yếu.
Tính chất cơn sốt: Sốt cao liên tục không hạ dù đã uống thuốc, hoặc sốt kéo dài quá 3 ngày (72 giờ). Hoặc trẻ đã cắt sốt 1 ngày bỗng nhiên sốt cao trở lại (dấu hiệu bội nhiễm).
Dấu hiệu thần kinh: Trẻ co giật, lơ mơ, li bì khó đánh thức, cổ cứng (không cúi đầu được), thóp phồng (ở trẻ nhỏ).
Dấu hiệu xuất huyết: Chảy máu cam, chảy máu chân răng, nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc xuất hiện các chấm xuất huyết dưới da (ban đỏ không biến mất khi ấn tay vào).
Dấu hiệu hô hấp: Trẻ thở nhanh, thở gấp, rút lõm lồng ngực, cánh mũi phập phồng, tím tái quanh môi.
Dấu hiệu mất nước nặng: Mắt trũng sâu, khóc không có nước mắt, môi khô nứt nẻ, không đi tiểu trong vòng 6-8 tiếng.

Sốt siêu vi là một "bài kiểm tra" bắt buộc đối với hệ miễn dịch của trẻ trong quá trình lớn khôn. Việc uống kháng sinh trong trường hợp này giống như "dùng dao mổ trâu để giết gà", vừa không hiệu quả vừa gây hại. Chìa khóa để giúp con vượt qua đợt ốm là sự kiên nhẫn, bình tĩnh của cha mẹ trong việc theo dõi nhiệt độ, bù nước và nhận biết sớm các dấu hiệu chuyển nặng. Hãy để cơ thể con được học cách tự vệ, và chỉ can thiệp y tế khi thực sự cần thiết dưới sự chỉ dẫn của bác sĩ chuyên khoa.

THÔNG TIN LIÊN HỆ:

Fanpage của Dr Thắng

1. Thạc sĩ Vũ Công Thắng:

https://www.facebook.com/dr.thang.vn?locale=vi_VN

2. Ths. Vũ Công Thắng:

https://www.facebook.com/bsthang.vucong?locale=vi_VN

3. THS. Vũ Công Thắng:

https://www.facebook.com/profile.php?id=61555877620663&locale=vi_VN

Zalo: 033 809 8222 (không gọi điện vì bác sĩ bận khám sẽ không nghe được)
Địa chỉ phòng khám: Phòng khám Đa khoa đại học Phenikaa, địa chỉ tại 167 Phố Hoàng Ngân, Phường Yên Hòa, Hà Nội.
Thời gian làm việc: Sáng 7h30-11h và chiều 14h-16h30 tất cả các ngày trong tuần. Do lịch làm việc của Bác sĩ Thắng không cố định nên nhà mình vui lòng liên hệ trước 1 ngày để có được lịch cụ thể.
Liên hệ đặt lịch khám: 024 2222 6699